Bezskuteczna egzekucja wobec spółki nie zawsze oznacza koniec możliwości wierzyciela

Brak zapłaty za dostarczone towary, wykonane usługi czy udzielone finansowanie może stanowić poważny problem dla przedsiębiorcy. Sytuacja staje się szczególnie trudna, gdy dłużnikiem jest spółką z ograniczoną odpowiedzialnością, a prowadzona przeciwko niej egzekucja nie przynosi oczekiwanych rezultatów.

Mity a rzeczywistość

Mity krążące po internecie i opinii publicznej, że członkowie zarządu w spółce z o.o. są chronieni w każdym wypadku przed długami spółki niewiele ma jednak wspólnego z rzeczywistością.

W przypadku braku możliwości egzekucji wierzytelności z majątku spółki, wierzyciel może w niektórych przypadkach rozważyć skierowanie roszczenia przeciwko osobom zarządzającym spółką, czyli członkom zarządu

Spółka a członkowie zrządu

Polskie prawo przewiduje możliwość dochodzenia wierzytelności z majątku osobistego członków zarządu, mimo że zobowiązanie powstało po stronie odrębnego podmiotu prawnego, w tym wypadku spółki z o.o. Podstawowe znaczenie ma w tym zakresie art. 299 Kodeksu spółek handlowych. Analogiczny mechanizm, z uwzględnieniem właściwych przepisów, przewidziano dla prostej spółki akcyjnej w art. 300¹³² k.s.h.

Odpowiedzialność ta nie powstaje jednak automatycznie w każdym przypadku, w którym spółka nie reguluje swoich zobowiązań.

1. Na czym polega odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki?

Co do zasady spółka z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiada za własne zobowiązania swoim majątkiem. Jej wspólnicy nie ponoszą odpowiedzialności za długi spółki wyłącznie z tego powodu, że posiadają w niej udziały. Nie oznacza to jednak, że majątek spółki stanowi w każdych okolicznościach jedyne źródło zaspokojenia wierzyciela.

Zgodnie z art. 299 § 1 k.s.h., jeżeli egzekucja przeciwko spółce z o.o. okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu mogą odpowiadać solidarnie za jej zobowiązania. Przepis ten ustanawia szczególną podstawę dochodzenia roszczeń, której celem jest ochrona wierzycieli w sytuacji, gdy spółka nie jest w stanie uregulować swoich długów.

W praktyce oznacza to, że wierzyciel może dochodzić zapłaty od członka zarządu z jego majątku osobistego, a więc potencjalnie również z posiadanych przez niego środków pieniężnych, nieruchomości czy innych składników majątkowych podlegających egzekucji.

Nie jest to jednak odpowiedzialność nieograniczona ani niezależna od okoliczności sprawy. Jej zastosowanie wymaga wykazania przesłanek określonych w ustawie, a członek zarządu ma możliwość obrony, przedstawiając dowody potwierdzające wystąpienie ustawowych okoliczności zwalniających go z odpowiedzialności (np. wykazanie, że w ustawowym terminie złożył wniosek o upadłość, w przypadku gdy spółka była niewypłacalna)

2. Kiedy wierzyciel może pozwać członka zarządu?

Podstawowym warunkiem dochodzenia roszczenia na podstawie art. 299 k.s.h. jest wykazanie, że egzekucja z majątku spółki jest bezskuteczna. Chodzi o sytuację, w której majątek spółki nie pozwala na uzyskanie należnego wierzycielowi świadczenia.

Podstawowym dokumentem w tego typu sprawach jest postanowienie komornika o umorzeniu egzekucji z powodu jej bezskuteczności. Znaczenie w sprawie mogą mieć również między innymi dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej spółki, przebiegu wcześniejszych postępowań egzekucyjnych lub upadłościowych itp.

Ocena dowodów wymaga przy tym ostrożności. Nie każde umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza bowiem, że cały majątek spółki jest niedostępny dla wierzyciela. Znaczenie ma przyczyna zakończenia postępowania oraz to, czy istnieją realne możliwości uzyskania zaspokojenia w inny sposób.

Co powinien zrobić wierzyciel?

Przed skierowaniem roszczenia przeciwko członkowi zarządu warto w szczególności:

• zgromadzić dokumenty potwierdzające istnienie i wysokość zobowiązania spółki;
• przeanalizować przebieg dotychczasowych działań egzekucyjnych i ich bezskuteczność;
• ustalić, kto pełnił funkcję członka zarządu w okresach istotnych dla odpowiedzialności;
• zabezpieczyć dokumenty dotyczące sytuacji finansowej spółki oraz ewentualnego postępowania upadłościowego lub restrukturyzacyjnego;
• ocenić, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwala wykazać przesłanki odpowiedzialności.

Samo przekonanie, że spółka nie posiada majątku, może okazać się niewystarczające. Kluczowe znaczenie ma właściwe udokumentowanie okoliczności uzasadniających skierowanie roszczenia przeciwko osobie fizycznej.

3. Jak członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności?

Wykazanie bezskuteczności egzekucji wobec spółki nie przesądza jeszcze o konieczności zasądzenia dochodzonej kwoty od członka zarządu. Art. 299 § 2 k.s.h. przewiduje bowiem okoliczności, których udowodnienie może prowadzić do uwolnienia się przez takiego członka zarządu od odpowiedzialności.

Do najważniejszych należą:

1. Zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Członek zarządu może powołać się na to, że wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony we właściwym czasie. Istotne jest przy tym nie tylko ustalenie, czy wniosek został złożony, lecz również czy nastąpiło to w odpowiednim terminie oraz czy wniosek został skutecznie wniesiony.

2. Otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego we właściwym czasie.

Przesłanką zwalniającą z odpowiedzialności może być również wydanie we właściwym czasie postanowienia o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego.

Nie należy utożsamiać samego złożenia wniosku restrukturyzacyjnego z wydaniem postanowienia o otwarciu postępowania. Z punktu widzenia brzmienia przepisu znaczenie ma data wydania postanowienia (członek zarządu nie ma wpływu na czas procedowania przez sąd takiego wniosku), dlatego terminowość i skuteczność podjętych działań powinny zostać dokładnie zweryfikowane.

3. Zatwierdzenie układu we właściwym czasie.

Przepisy przewidują także możliwość uwolnienia się od odpowiedzialności, jeżeli we właściwym czasie wydano postanowienie o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Również w tym przypadku należy ustalić datę wydania właściwego orzeczenia oraz zestawić ją z momentem, w którym powinny zostać podjęte działania związane z niewypłacalnością spółki.

4. Brak winy w niezgłoszeniu wniosku o ogłoszenie upadłości.

Członek zarządu może również wykazywać, że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości w ustawowym terminie nastąpiło bez jego winy. Ocena tej przesłanki zależy od okoliczności konkretnego przypadku i nie sprowadza się do samego zapewnienia, że dana osoba nie znała sytuacji finansowej spółki.

Samo powierzenie prowadzenia księgowości zewnętrznemu biuru rachunkowemu czy wewnętrzny podział obowiązków między członkami zarządu nie oznaczają automatycznie zwolnienia z odpowiedzialności. Co do zasady od osób zarządzających spółką wymaga się odpowiedniej staranności w nadzorowaniu jej sytuacji ekonomicznej.

Znaczenie mogą mieć natomiast okoliczności rzeczywiście uniemożliwiające podjęcie wymaganych działań, oceniane z uwzględnieniem obowiązków i możliwości konkretnego członka zarządu.

5. Brak szkody po stronie wierzyciela.

Kolejną przesłanką jest wykazanie, że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie wierzyciel nie poniósł szkody.

Konieczne jest porównanie rzeczywistej sytuacji wierzyciela z sytuacją hipotetyczną, w której odpowiednie działania zostałyby podjęte we właściwym czasie.

Jeżeli terminowe wszczęcie postępowania upadłościowego nie zwiększyłoby możliwości zaspokojenia wierzyciela, może to przemawiać za brakiem szkody w rozumieniu omawianej regulacji. Wymaga to jednak odpowiedniego wykazania, a nie jedynie powołania się na trudną sytuację finansową spółki.

Wszystkie powyższe okoliczności wymagają indywidualnej oceny. Ciężar wykazania przesłanek zwalniających z odpowiedzialności spoczywa co do zasady na członku zarządu, który się na nie powołuje.

5. Czy były członek zarządu również może odpowiadać za długi spółki?

Ustąpienie z funkcji członka zarządu nie oznacza automatycznie wyłączenia odpowiedzialności za zobowiązania spółki. W określonych okolicznościach powództwo może zostać skierowane także przeciwko osobie, która nie pełni już tej funkcji.

Dla oceny odpowiedzialności istotne znaczenie ma przede wszystkim ustalenie, czy dana osoba rzeczywiście posiadała mandat członka zarządu oraz w jakim okresie go wykonywała. Sam fakt, że określona osoba nie figuruje już w Krajowym Rejestrze Sądowym jako członek zarządu, nie przesądza o braku odpowiedzialności za zdarzenia z przeszłości.

Istotna jest również relacja czasowa pomiędzy pełnieniem funkcji, powstaniem zobowiązania i wystąpieniem przesłanek uzasadniających złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Odpowiedzialność nie ogranicza się automatycznie wyłącznie do zobowiązań, które powstały w czasie sprawowania mandatu. W określonych przypadkach może obejmować również zobowiązania wcześniejsze, jeżeli spełnione zostały ustawowe warunki odpowiedzialności.

Z drugiej strony samo pełnienie funkcji w przeszłości nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności za każde zobowiązanie spółki. Konieczna jest szczegółowa analiza chronologii zdarzeń i właściwych przepisów.

Z perspektywy byłego członka zarządu szczególnie istotne jest zatem zgromadzenie dokumentacji pozwalającej ustalić sytuację finansową spółki w okresie pełnienia funkcji, datę wystąpienia ewentualnej niewypłacalności oraz działania podejmowane w związku z tą sytuacją.

6. Jak wygląda postępowanie sądowe przeciwko członkowi zarządu?

Roszczenia dochodzone na podstawie art. 299 k.s.h. są rozpoznawane w postępowaniu cywilnym. Sprawy te mają co do zasady charakter spraw gospodarczych, co może mieć znaczenie dla stosowanych reguł procesowych.

Wierzyciel powinien odpowiednio sformułować żądanie pozwu oraz przedstawić twierdzenia i dowody uzasadniające odpowiedzialność pozwanego. Szczególne znaczenie ma prawidłowe wykazanie przesłanek pozytywnych odpowiedzialności, w tym bezskuteczności egzekucji i istnienia dochodzonej wierzytelności.

Z kolei pozwany członek zarządu powinien rozważyć przedstawienie dowodów dotyczących okoliczności zwalniających go z odpowiedzialności. Mogą to być w szczególności dokumenty finansowe spółki, dokumentacja dotycząca jej niewypłacalności, dowody związane z postępowaniem upadłościowym lub restrukturyzacyjnym oraz materiały istotne dla oceny braku winy lub braku szkody wierzyciela, w tym terminy rezygnacji z pełnienia funkcji członka zarządu, o ile taka występuje

Odpowiedzialne przygotowanie stanowiska procesowego wymaga zatem przeanalizowania nie tylko treści zobowiązania, lecz także całokształtu okoliczności związanych z funkcjonowaniem spółki.

W określonych przypadkach możliwe jest również wystąpienie z wnioskiem o udzielenie zabezpieczenia roszczenia. Wymaga to spełnienia przesłanek przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego, w szczególności uprawdopodobnienia roszczenia oraz interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia. Samo złożenie takiego wniosku nie gwarantuje jednak uzyskania zabezpieczenia.

7. Dlaczego analiza sytuacji spółki i dokumentacji ma kluczowe znaczenie?

Sprawy dotyczące odpowiedzialności członków zarządu często wymagają odtworzenia przebiegu zdarzeń gospodarczych z okresu poprzedzającego niewypłacalność spółki. Niejednokrotnie dopiero analiza dokumentacji księgowej, zobowiązań, terminów ich wymagalności oraz działań podejmowanych przez zarząd pozwala ustalić, czy istnieją podstawy do przypisania odpowiedzialności konkretnej osobie.

Wierzyciel powinien ocenić nie tylko możliwość wykazania bezskuteczności egzekucji, lecz również zasadność i zakres dochodzonego roszczenia. Członek zarządu powinien natomiast zweryfikować, czy zachodzą przesłanki zwalniające go z odpowiedzialności oraz czy materiał dowodowy pozwala je wykazać.

Nie można również pomijać kwestii terminów przedawnienia. Ich ocena wymaga uwzględnienia rodzaju roszczenia, właściwych przepisów oraz zdarzeń, które mogły wpływać na bieg terminu. Nie należy zakładać, że termin przedawnienia roszczenia wobec spółki i termin przedawnienia roszczenia wobec członka zarządu zawsze należy oceniać identycznie.

Wczesna analiza prawna może pomóc w ograniczeniu ryzyka podejmowania nieskutecznych działań, właściwym zabezpieczeniu dowodów i wyborze odpowiedniej strategii procesowej.

Podsumowanie

Jeżeli spółka nie spłaca zobowiązań, egzekucja okazała się bezskuteczna lub pojawiło się ryzyko osobistej odpowiedzialności za długi przedsiębiorstwa, warto przeanalizować sytuację prawną przed podjęciem dalszych działań. Ocena dokumentacji, ustalenie istotnych dat oraz prawidłowe określenie podstaw odpowiedzialności mogą mieć zasadnicze znaczenie dla ochrony interesów zarówno wierzyciela, jak i członka zarządu.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Ocena możliwości dochodzenia roszczeń lub uwolnienia się od odpowiedzialności wymaga analizy konkretnych okoliczności oraz aktualnego stanu prawnego.

Masz problem? Skontaktuj się z nami

Kontakt