Łapownictwo gospodarcze (art. 296a k.k.) 

Kiedy prezent staje się przestępstwem?

Korupcja kojarzy się przede wszystkim z działalnością urzędników i funkcjonariuszy publicznych. Tymczasem polskie prawo karne penalizuje również korupcję występującą w relacjach pomiędzy przedsiębiorcami.

Jest to tzw. łapownictwo gospodarcze, określane również jako korupcja menedżerska, uregulowane w art. 296a k.k. 

Przepis ten ma szczególne znaczenie dla członków zarządów, dyrektorów, prokurentów, menedżerów oraz wszystkich osób, które podejmują decyzje gospodarcze w imieniu prowadzonych przez siebie przedsiębiorstw. W praktyce znaczenie i skala przestępstw tego rodzaju stale rośnie, zwłaszcza w sprawach dotyczących zamówień publicznych, dużych negocjacji handlowych czy wielości kontrahentów starających się o zdobycie kontraktu.

ochrona uczciwej konkurencji I rzetelności obrotu Gospodarczego

Art. 296a k.k. chroni prawidłowe funkcjonowanie obrotu gospodarczego opartego na zasadach uczciwej konkurencji.

Rynek może prawidłowo funkcjonować tylko wtedy, gdy decyzje biznesowe są podejmowane w interesie przedsiębiorstw, a nie pod wpływem prywatnych korzyści osób nimi zarządzających. Jeżeli o wyborze wykonawcy, dostawcy lub kontrahenta decyduje wręczona korzyść majątkowa albo osobista, dochodzi do zakłócenia mechanizmów konkurencji i naruszenia zaufania do rynku.

Dlatego ustawodawca zdecydował się objąć ochroną nie tylko interes majątkowy konkretnego przedsiębiorcy, ale również zasady rzetelnego obrotu gospodarczego 

Czym jest łapownictwo gospodarcze?

Najprościej rzecz ujmując, łapownictwo gospodarcze polega na powiązaniu korzyści majątkowej lub osobistej z decyzją podejmowaną przez osobę zarządzającą przedsiębiorstwem lub mającą decydujący wpływ na jego działalność.

Korzyść stanowi swoistą „zapłatę” za zachowanie sprzeczne z realnym interesem przedsiębiorstwa.

Przepis obejmuje zarówno sytuacje, gdy osoba decyzyjna korzyść przyjmuje lub jej żąda, jak i przypadki, gdy druga strona taką korzyść oferuje lub obiecuje.

W praktyce odpowiedzialność karna może więc dotyczyć obu uczestników korupcyjnego porozumienia.

O jakich korzyściach mówi art. 296a k.k.?

Ustawodawca posługuje się pojęciem korzyści majątkowej oraz korzyści osobistej.

Korzyść majątkowa obejmuje każde przysporzenie przedstawiające wartość ekonomiczną. Nie musi przyjmować postaci gotówki. Może to być również przekazanie rzeczy, pokrycie kosztów podróży, umorzenie długu, finansowanie prywatnych wydatków czy świadczenie usług bez wynagrodzenia.

Korzyść osobista ma charakter niemajątkowy. Mogą nią być między innymi awans, prestiżowe stanowisko, odznaczenie, zapewnienie zatrudnienia członkowi rodziny czy inne świadczenie zaspokajające interes osobisty sprawcy.

Dla odpowiedzialności karnej nie ma znaczenia forma przekazania korzyści. Istotne jest jej funkcjonalne powiązanie z określonym zachowaniem osoby podejmującej decyzje gospodarcze.

Nie każdy prezent jest łapówką

W praktyce obrotu gospodarczego często pojawia się pytanie, czy każdy upominek wręczony kontrahentowi może prowadzić do aktualizacji odpowiedzialności karnej.

Odpowiedź brzmi: nie.

Prawo karne nie penalizuje zwyczajowo przyjętych czynności biznesowych, takich jak przekazanie materiałów promocyjnych o niewielkiej wartości, symboliczne upominki świąteczne czy standardowa gościnność podczas spotkań handlowych.

Granica zostaje przekroczona dopiero wtedy, gdy korzyść ma stanowić ekwiwalent określonego zachowania osoby podejmującej decyzję gospodarczą.

To właśnie istnienie związku pomiędzy korzyścią a oczekiwanym działaniem stanowi istotę łapownictwa gospodarczego.

O jakich zachowaniach mówimy? 

Art. 296a k.k. nie odnosi się do każdej decyzji biznesowej.

Korzyść musi pozostawać w związku z zachowaniem polegającym na nadużyciu uprawnień albo niedopełnieniu obowiązków przez osobę podejmującą decyzję.

Może ono prowadzić do:

• wyrządzenia szkody przedsiębiorcy,
• popełnienia czynu nieuczciwej konkurencji,
• dokonania niedopuszczalnej czynności preferencyjnej wobec określonego kontrahenta.

Nie jest konieczne, aby szkoda rzeczywiście powstała. Wystarczające jest stworzenie realnego zagrożenia dla interesów przedsiębiorstwa.

Niedopuszczalna czynność preferencyjna

Jest to jedno z najbardziej charakterystycznych pojęć występujących w art. 296a k.k.

Chodzi o sytuację, w której jeden z kontrahentów zostaje uprzywilejowany względem innych podmiotów znajdujących się w porównywalnej sytuacji gospodarczej 

Przykładowo możemy mówić o przekazaniu poufnych informacji jednemu oferentowi, celowym dostosowaniu warunków przetargu do konkretnego wykonawcy albo pominięciu obowiązujących procedur wyboru kontrahenta.

Nie każda preferencja będzie jednak bezprawna. Przedsiębiorca ma prawo wybrać najkorzystniejszą ofertę. O odpowiedzialności karnej można mówić dopiero wtedy, gdy uprzywilejowanie nie znajduje racjonalnego uzasadnienia gospodarczego i pozostaje związane z uzyskaną korzyścią.

Kto może ponosić odpowiedzialność?

Przestępstwo biernej korupcji gospodarczej ma charakter indywidualny.

Sprawcą może być wyłącznie osoba pełniąca funkcję kierowniczą w jednostce prowadzącej działalność gospodarczą albo pozostająca z nią w stosunku pracy lub innym stosunku prawnym przewidzianym w ustawie.

Najczęściej będą to:

• członkowie zarządów,
• dyrektorzy,
• prokurenci,
• likwidatorzy,
• główni księgowi,

Decydujące znaczenie ma rzeczywisty wpływ na podejmowanie decyzji dotyczących działalności przedsiębiorstwa. Samo wykonywanie czynności technicznych lub administracyjnych nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności z art. 296a § 1 k.k.

Inaczej wygląda sytuacja osoby wręczającej korzyść. Przestępstwo określone w art. 296a § 2 k.k. ma charakter powszechny, co oznacza, że jego sprawcą może być każdy.

Żądanie, przyjęcie i obietnica korzyści

Przepis obejmuje kilka różnych form zachowania.

Odpowiedzialność może powstać już w chwili zażądania korzyści, nawet jeśli nigdy nie została ona przekazana.

Podobnie samo przyjęcie obietnicy wręczenia korzyści może wyczerpywać znamiona przestępstwa. Nie jest konieczne, aby obiecane świadczenie zostało później rzeczywiście spełnione.

Po stronie osoby wręczającej odpowiedzialność może powstać już z chwilą skutecznego złożenia obietnicy udzielenia korzyści, niezależnie od tego, czy zamierzała ją później zrealizować.

Za co bardziej surowa odpowiedzialność?

Jeżeli skutkiem korupcyjnego działania jest wyrządzenie przedsiębiorcy znacznej szkody majątkowej, ustawodawca przewiduje surowszą odpowiedzialność karną. Zgodnie z art. 115 §  5. mieniem znacznej wartości jest mienie, którego wartość w czasie popełnienia czynu zabronionego przekracza 200 000 złotych.

W praktyce oznacza to konieczność wykazania nie tylko samego porozumienia korupcyjnego, ale również związku pomiędzy zachowaniem sprawcy a powstałą szkodą.

Nierzadko takie sprawy pozostają jednocześnie w zbiegu z przestępstwem nadużycia zaufania z art. 296 k.k., gdy osoba zarządzająca przedsiębiorstwem, przyjmując korzyść, jednocześnie wyrządza znaczną szkodę majątkową podmiotowi, którego interesy miała chronić.

Klauzula niekaralności

Kodeks karny przewiduje rozwiązanie zachęcające do ujawniania korupcji gospodarczej.

Sprawca czynnego przekupstwa może uniknąć odpowiedzialności karnej, jeżeli zawiadomi organ powołany do ścigania przestępstw o popełnionym czynie, zanim organ uzyska o nim wiadomość z innego źródła, oraz ujawni wszystkie istotne okoliczności sprawy.

Warunki te muszą zostać spełnione łącznie. Samo częściowe ujawnienie informacji albo zgłoszenie sprawy po rozpoczęciu działań przez organy ścigania nie będzie wystarczające.

Podsumowanie

Łapownictwo gospodarcze należy do najpoważniejszych przestępstw przeciwko obrotowi gospodarczemu. Jego istotą nie jest samo przekazanie korzyści majątkowej lub osobistej, lecz wpływanie za jej pomocą na decyzje osób zobowiązanych do działania w interesie przedsiębiorstwa.

Granica pomiędzy dopuszczalnymi relacjami biznesowymi a zachowaniem o charakterze korupcyjnym nie zawsze jest oczywista. Każda sprawa wymaga analizy okoliczności konkretnego przypadku, zakresu kompetencji osoby podejmującej decyzję oraz związku pomiędzy uzyskaną korzyścią a oczekiwanym zachowaniem.

Jeżeli szukacie Państwo wsparcia prawnego, Nasi doświadczeni adwokaci przeanalizują sprawę i podejmą odpowiednie kroki do zapewnienia ochrony Państwa praw. 

Zapraszamy do kontaktu z naszą Kancelarią Adwokacką