Czym są niedozwolone postanowienia umowne?
W obrocie gospodarczym konsumenci bardzo często zawierają umowy przygotowane wcześniej przez przedsiębiorców. Dotyczy to między innymi umów kredytowych, ubezpieczeniowych, telekomunikacyjnych, sprzedażowych czy umów o świadczenie usług. W wielu przypadkach konsument nie ma realnej możliwości negocjowania poszczególnych zapisów. Podpisuje dokument przygotowany przez przedsiębiorcę, akceptując jego treść w całości. Właśnie w takich sytuacjach szczególnego znaczenia nabierają przepisy dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, określanych również jako klauzule abuzywne.
Celem tych regulacji jest ochrona konsumenta przed zapisami znajdującymi się w umowie a które w rzeczywistości prowadzą do nieuzasadnionego uprzywilejowania przedsiębiorcy kosztem słabszej strony stosunku prawnego.
Art. 385¹ Kodeksu cywilnego – ochrona konsumenta przed klauzulami abuzywnymi
Zgodnie z art. 385¹ § 1 Kodeksu cywilnego konsument nie jest związany takimi postanowieniami umowy, które:
- nie zostały z nim indywidualnie uzgodnione
- kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami
- powodują rażące naruszenie jego interesów
Nie oznacza to jednak automatycznie nieważności całej umowy. Co do zasady pozostała część umowy nadal obowiązuje, jeżeli może funkcjonować bez zakwestionowanego postanowienia.
Kiedy postanowienie umowy jest abuzywne?
Aby określony zapis umowy został uznany za niedozwolony, muszą zostać spełnione łącznie dwie przesłanki:
1. Sprzeczność z dobrymi obyczajami
Pierwszym elementem oceny jest ustalenie, czy przedsiębiorca wykorzystał swoją przewagę kontraktową w sposób sprzeczny z zasadami uczciwego i lojalnego postępowania.
Przy analizie bierze się pod uwagę między innymi:
- treść konkretnego postanowienia
- sposób przedstawienia go konsumentowi
- okoliczności zawarcia umowy
- poziom informacji przekazanych konsumentowi
- nierównowagę negocjacyjną stron
Przedsiębiorca powinien działać wobec konsumenta transparentnie i uczciwie. Jeżeli zapis umowny został skonstruowany w taki sposób, że przeciętny konsument nie mógł racjonalnie przewidzieć jego skutków, może to przemawiać za uznaniem go za niedozwolony.
2. Rażące naruszenie interesów konsumenta
Drugą przesłanką jest istotne naruszenie sytuacji konsumenta.
Nie chodzi wyłącznie o stratę finansową. Naruszenie interesów może polegać również na:
- ograniczeniu praw konsumenta
- nałożeniu na niego dodatkowych obowiązków, których nie przewidują przepisy
- utrudnieniu dochodzenia roszczeń
- przyznaniu przedsiębiorcy nadmiernych uprawnień
Ocena następuje poprzez porównanie sytuacji konsumenta wynikającej z umowy z sytuacją, jaka istniałaby przy zastosowaniu ogólnych zasad
Postanowienia nieuzgodnione indywidualnie – co to oznacza?
Nie każde niekorzystne postanowienie umowy będzie automatycznie klauzulą abuzywną. Kluczowe znaczenie ma to, czy konsument miał rzeczywisty wpływ na jego treść.
Za nieuzgodnione indywidualnie uznaje się przede wszystkim postanowienia:
- zaczerpnięte z gotowych wzorców umów
- regulaminów
- ogólnych warunków świadczenia usług
- formularzy przygotowanych przez przedsiębiorcę
Jeżeli przedsiębiorca twierdzi, że dany zapis był indywidualnie negocjowany, to właśnie na nim spoczywa obowiązek wykazania tego faktu.
Samo podpisanie umowy nie oznacza jeszcze, że konsument miał realną możliwość negocjowania jej treści.
W toku postępowania cywilnego strony mają możliwość dowodzenia wszelkimi możliwymi i dozwolonymi przez prawo sposobami, że konsument nie mógł zapisów umownych negocjować (lub też mógł)
Jak ocenia się abuzywność postanowienia?
Ocena niedozwolonego charakteru zapisu odbywa się według stanu istniejącego w chwili zawarcia umowy.
Sąd analizuje między innymi:
- treść umowy
- wszystkie związane z nią dokumenty
- sposób zawarcia umowy
- informacje przekazane konsumentowi
- okoliczności gospodarcze i prawne istniejące w momencie podpisania umowy
Znaczenie może mieć również stopień przejrzystości zapisów. Nawet formalnie poprawne postanowienie może zostać uznane za abuzywne, jeżeli zostało sformułowane w sposób niezrozumiały lub uniemożliwiający konsumentowi ocenę jego konsekwencji.
Kontrola klauzul abuzywnych – kontrola konkretna i abstrakcyjna
Może ona odbywać się na dwóch poziomach.
Kontrola konkretna
Dotyczy konkretnej umowy zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem. Sąd bada wtedy wszystkie okoliczności danej sprawy.
Kontrola abstrakcyjna
Polega na badaniu określonych wzorców umownych niezależnie od konkretnej umowy. W Polsce kompetencje w tym zakresie posiada między innymi Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów.
W praktyce oznacza to, że określony typ postanowienia stosowany przez przedsiębiorców może zostać zakwestionowany jako niedozwolony również poza jedną konkretną sprawą.
Czy każde postanowienie dotyczące ceny można badać jako abuzywne?
Kodeks cywilny przewiduje wyjątek dotyczący głównych świadczeń stron.
Kontroli abuzywności co do zasady nie podlegają postanowienia określające:
- główne świadczenia stron
- cenę
- wynagrodzenie
jeżeli zostały sformułowane jasno i jednoznacznie.
Wyjątek ten należy jednak interpretować z dużą ostrożnością. Nie oznacza on, że przedsiębiorca może dowolnie kształtować mechanizmy wpływające na wysokość świadczenia konsumenta.
Przykładowo, mechanizmy zmiany opłat, niejasne zasady naliczania dodatkowych kosztów czy nieprzejrzyste klauzule waloryzacyjne mogą nadal podlegać kontroli
Kredyty walutowe a klauzule abuzywne
Jednym z najczęściej analizowanych przykładów niedozwolonych postanowień umownych są zapisy dotyczące kredytów denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej.
Problem dotyczy przede wszystkim klauzul, które:
- uzależniały wysokość zobowiązania od kursów ustalanych jednostronnie przez bank
- nie wskazywały jasnych zasad przeliczania waluty
- nie przedstawiały konsumentowi rzeczywistego ryzyka kursowego
W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreślono wielokrotnie, że konsument powinien otrzymać informacje pozwalające mu zrozumieć ekonomiczne skutki zawieranej umowy.
Samo wskazanie, że kredyt jest powiązany z walutą obcą, może być niewystarczające. Konsument powinien mieć możliwość realnej oceny ryzyka, w tym potencjalnych skutków znacznego wzrostu kursu waluty.
Skutki uznania postanowienia za niedozwolone
Jeżeli dane postanowienie zostanie uznane za abuzywne, nie wiąże ono konsumenta.
Najważniejsze konsekwencje są następujące:
1. Brak obowiązku stosowania klauzuli abuzywnej
Konsument nie musi wykonywać obowiązków wynikających z niedozwolonego zapisu.
2. Umowa pozostaje ważna w pozostałym zakresie
Samo wyeliminowanie jednego postanowienia nie powoduje co do zasady automatycznie upadku całej umowy.
Decydujące znaczenie ma możliwość dalszego wykonywania umowy po usunięciu zakwestionowanego zapisu.
3. Sąd nie może dowolnie „naprawiać” umowy
Co do zasady sąd nie powinien zastępować nieuczciwego postanowienia nowym zapisem tylko po to, aby utrzymać umowę.
Wyjątkowo możliwe jest zastosowanie przepisu ustawowego o charakterze dyspozytywnym, jeżeli brak takiego rozwiązania prowadziłby do szczególnie niekorzystnych skutków dla konsumenta.
Czy klauzula abuzywna oznacza nieważność całej umowy?
Nie zawsze.
Niedozwolone postanowienie i nieważność całej umowy to dwa różne mechanizmy prawne.
W przypadku klauzul abuzywnych podstawową sankcją jest brak związania konsumenta konkretnym postanowieniem. Dopiero analiza całej umowy pozwala ustalić, czy po usunięciu wadliwego zapisu możliwe jest jej dalsze wykonywanie.
W sprawach dotyczących umów kredytowych, zwłaszcza walutowych, każdorazowo konieczna jest szczegółowa analiza dokumentacji i okoliczności zawarcia umowy.
Podsumowanie
Niedozwolone postanowienia umowne stanowią ważny instrument ochrony konsumentów przed nieuczciwymi zapisami stosowanymi przez przedsiębiorców.
Aby uznać dane postanowienie za klauzulę abuzywną, konieczne jest wykazanie, że:
- nie było indywidualnie negocjowane
- narusza dobre obyczaje
- rażąco godzi w interes konsumenta
W praktyce szczególne znaczenie mają sprawy dotyczące kredytów walutowych, umów finansowych oraz wzorców stosowanych przez duże przedsiębiorstwa, w tym telekomunikacyjne i ubezpieczeniowe
Jeżeli istnieje podejrzenie, że zawarta umowa zawiera niedozwolone postanowienia umowne, warto przeprowadzić profesjonalną analizę prawną dokumentów. Ocena skutków konkretnego zapisu wymaga bowiem uwzględnienia nie tylko samej treści umowy, ale również sposobu jej zawarcia i wszystkich okoliczności towarzyszących.
Jeżeli szukacie Państwo wsparcia prawnego, Nasi doświadczeni adwokaci przeanalizują sprawę i podejmą odpowiednie kroki do zapewnienia ochrony Państwa praw.